Zaburzenia psychiczne powstają w trzech obszarach, które na potrzeby zrozumienia określę jako koszyki.
I tak pierwszy koszyk to biologia, drugi koszyk to psychologia, a trzeci koszyk to społeczność. Czyli mówiąc bardziej precyzyjnie jeśli u danego człowieka pojawia się jakiś zespół zjawisk, który warunkuje jego sposób wchodzenia w interakcje z otoczeniem i jest nacechowany jakimś źródłem cierpienia bądź jakąś dysfunkcją a cierpienie wyróżnia się tym, że odbiega od normy niż kontekst środowiskowy czy kulturowy normalny dla danej sytuacji, to wtedy możemy mówić o zaburzeniu psychicznym.
Koszyk biologiczny – to cierpienie.
Dotyczy cech wrodzonych lub bardzo wcześnie nabytych, które siłą z jaką oddziałują na organizm sprawiają wrażenie wrodzonych. Mogą to być wady około porodowe, które nie są wadą genetyczną tylko wynikają z uszkodzenia w czasie nieprawidłowego porodu, urazu czy bardzo wczesnej ciężkiej choroby. Oczywiście mogą to być też nieprawidłowości połączeń neuronalnych lub anatomii mózgu. Różnego rodzaju dysfunkcje związane z neuroprzekaźnikami w mózgu mogą też powodować występowanie różnych zaburzeń psychicznych. Dzisiaj dzięki analizie genetycznej wiemy, że są takie choroby psychiczne, które mają podłoże wielogenowe. Taką jest choroba afektywna dwubiegunowa czy zaburzenia lękowe. I po mimo, że zapis w genach jest, to należy mieć na uwadze fakt, że jeśli środowisko osoby jest sprzyjające, nie dzieje się nic bardzo trudnego, czyli nie zadział się żaden utrudniający bodziec, który zakłócił by funkcjonowanie tej osoby to choroba genetyczna nie musi wcale się pojawić. Reasumując, nie musi być tak, że każdy kto miał w rodzinie kogoś, kto cierpiał na chorobę psychiczną też musi zachorować jednak warto pamiętać, że ma skłonność i jeśli do tej skłonności nałożą się nieszczęśliwe okoliczności życiowe to faktycznie zachoruje.
Przykładami chorób wywołanych przez zaburzenia neuroprzekaźników są: depresja, schizofrenia, zaburzenia lękowe, uzależnienia.
Drugi koszyk, psychologiczny, który można również nazwać koszykiem konfliktów wewnętrznych a w nim wiele różnych nurtów psychoterapeutycznych.
Ja krótko wspomnę o psychoanalizie, o której można powiedzieć, że opiera się na paradygmatach, które mówią o tym jak kształtuje się rozwój, co jest w człowieku i w jaki sposób dane zaburzenia powstają oraz w jaki sposób je leczyć. Psychoanaliza przyjmuje taką tezę, że wewnątrz psychiki funkcjonują dwa główne popędy, które trzeba leczyć i są nimi popęd agresji i popęd seksualny. Popędy te rywalizują ze sobą, bo każdy z nich chce być zaspokojony. Bywa też, że się ze sobą ścierają i że są w konflikcie, graczami natomiast są mechanizmy obronne. Popędy chcą, żebyśmy robili to co jest przyjemne, jednak nie zawsze to co przyjemne, jest właściwe. W psychoanalizie nie sposób nie wspomnieć o trzech instancjach psychicznych Id, Ego i Superego. A żeby to lepiej zrozumieć przytoczę metaforę o woźnicy, który ma dwa konie i nimi powozi. Jeden koń to Id, drugi koń to Ego a Woźnicą jest Superego. Id to koń porywczy, gwałtowny, szybki, który chce konsumować popęd seksualny i agresywny. Drugi koń to Ego. On w wyniku socjalizacji jest bardziej utemperowany ale nie mniej, też dąży do zaspokojenia swoich popędów. Nad nimi czuwa woźnica czyli Superego czyli taki zbiór Ja idealnego, strażnik moralności, który trzyma w ryzach szczególnie konia popędowego po to, żeby mieć ogólną satysfakcję z życia. Natomiast źródła konfliktu, które pojawiają się pomiędzy Id, Ego i Superego są początkiem zaburzeń nerwicowych.
Źródła zaburzeń psychicznych możemy też dopatrywać się w tezie Ja idealne a Ja realne. To założenie z nurtu humanistycznego mówi nam, że człowiek ma z natury potrzebę rozwoju, chce iść po schodach życiowej kariery, piąć się w górę. Jeśli coś go hamuje i nie może, to również popada w wewnętrzny konflikt, który może skutkować chorobą.
Poczucie egzystencjalnej pustki jest też przyczyną nerwicy i myśli samobójczych i wtedy istotna jest praca nad odnalezieniem sensu w życiu. Posiadanie sensu pomaga zdrowieć z zaburzeń psychicznych.
Psychoanaliza to również wiele innych koncepcji, ale o tym innym razem.
Trzeci koszyk – środowiskowy to głównie ubóstwo i dyskryminacja.
A zacznę od przykładu choroby jaką jest depresja, o której mówi się, że osoby chorujące na nią doświadczają trojakiego zniekształcenia poznawczego, którego uczymy się w toku socjalizacji inaczej mówiąc w toku życia, doświadczając jakiś nieprawidłowych wzorców czy schematów , które następnie objawiają się błędnymi przekonaniami, czyli zniekształceniami poznawczymi, myślami. To dotyczy trzech grup, które wspólnie tworzą triadę poznawczą i są to: negatywne myśli automatyczne, które mogą dotyczyć samego siebie, ludzi dookoła i świata. To komunikacja w rodzinie, wzorce relacji, zasady rodzinne. Deprywacja podstawowych potrzeb jak niedożywienie, niedobory witamin, czy zamknięcie osoby w ciasnym i zimnym pomieszczeniu przez bardzo długi okres czasu. Brak aktywności i stymulacji.
Czyli zaburzenie psychiczne to po prostu cierpienie i nie możność realizacji.
Natomiast zdrowy psychicznie człowiek to taki, który rozwija się emocjonalnie, rozwija się twórczo, duchowo, intelektualnie. To człowiek, który potrafi utrzymać dobre relacje z innymi. To człowiek, który stawia czoła problemom. Który potrafi modyfikować swoje zachowanie w zależności od potrzeby. To człowiek, który uczy się być pewny siebie i uczy się być asertywny ( bo nie są to cechy wrodzone). To człowiek, który nie ma potrzeby ciągłego bycia z innymi ludzi bo dobrze się czuje w samotności. To taki człowiek, który potrafi się bawić i śmiać. Który ma dystans do siebie i świata.
A na koniec chcę zaznaczyć, żebyśmy mieli na uwadze, że zwrot „osoba z chorobą psychiczną” jest zdecydowanie mniej stygmatyzujący niż „człowiek chory psychicznie”. Dlaczego? Dlatego, że choroba psychiczna jest jedną z cech jaką ma człowiek.